ΤΟ ΔΟΞΑΣΤΙΚΟ ΤΟΥ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΤΗΣ ΚΟΙΜΗΣΕΩΣ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ. ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ. ΕΝΑΛΛΑΓΗ ΤΩΝ ΗΧΩΝ

 

Μέλος: Πέτρος Λαμπαδάριος (18^ος αι.)

Γραφή :Σ. και Α. Γενεκίδης,  Χ. Τσακίρογλου Χ. Τσερκέζης από:
  Πέτρου Πελοποννησίου του  Λαμπαδαρίου, Σύντομον Δοξαστάριον, 2012

Επιμέλεια: Κυριάκος Κισκηρέας 2024

Οδηγίες: Μια καλή βάση για να αποδοθεί το μέλος είναι ο Γα (Φα).

Ακολουθούμε πιστά τις φθορές. Η παραλλαγή είναι αυτή που ορίζουν οι φθορές. Άσχετα σε ποιο τονικό ύψος βρισκόμαστε  Πχ. Στον πλ. Α η παραλλάγή μας είναι ΠΑ ενώ βρισκόμαστε  τονικά στον κάτω ΔΙ. (μεθαρμογή ή παραχορδή. Πολύ συνηθισμένη στη μουσή μας) Οι μουσικές θέσεις είναι πολύ οικείες. Τα ισοκρατήματα είναι γραμμένα στο τονικό ύψος κι όχι στην παραλλαγή.

Για την καλύτερη κατανόηση του μέλους δες τις εν συνεχεία θεωρητικές οδηγίες.

ΕΔΩ μπορείς να ακούσεις υποδειγματική εκτέλεση  του μέλους, από τον Άρχοντα Πρωτοψάλτη  Λυκούργο Αγγελόπουλο την Ελληνική Βυζαντινή Χορωδία

Η εναλλαγή των ήχων στο οκτάηχο δοξαστικό
του εσπερινού της Κοιμήσεως της Θεοτόκου.
Μέλος Πέτρου Λαμπαδαρίου.

  Στο εμβληματικό σύντομο  οκτάηχο δοξαστικό "Θεαρχίω νεύματι "που ψάλλεται κατά τον εσπερινό της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, ο Πέτρος Λαμπαδάριος:

o   υποδειγματικά μεταβαίνει από ήχο σε ήχο ,

o   μας δείχνει: τη σχέση των ήχων μεταξύ τους,

o   τη διαφοροποίηση κυρίων και  πλαγίων ήχων

o   τις βασικές μελωδικές γραμμές -"θέσεις" κάθε ήχου , όπως αποκρυσταλλώνονται στο στιχηραρικό είδος της εποχής του, που αισίως φτάνει στις μέρες μας.

          Παραγωγή και σχέση των ήχων

          Παρατηρούμε στην πραγματικότητα τον τρόπο παραγωγής των ήχων, τους κυρίους που είναι σε ανοδική και τους πλαγίους που βρίσκονται σε καθοδική πορεία, που όπως δηλώνει και το όνομά τους "πλαγιάζουν".

Παραγωγή ήχων

          Οι κύριοι ήχοι απέχουν ένα πεντάχορδο από τους πλαγίους τους. Οι κύριοι  ήχοι στην αρχαϊκή τους μορφή έχουν ως βάση παραγωγής τον Δι :

          Κε →α΄ήχος,

           Ζω→Β ΄ήχος ,

          Νη →Γ΄ ήχος ,

          Πα → Δ΄ ήχος ,

          ενώ οι πλάγιοι έχουν ως βάση παραγωγής τον Νη:

           Πα→πλ. A ήχος,
Βου→ Πλ.Β ήχος,

          Γα →πλ.Γ ήχος,

          Δι → πλ.Δ΄ ήχος.

          Οι κύριοι ήχοι έβαιναν κατά τετράχορδα συνημμένα ενώ οι πλάγιοι κατά τετράχορδα διαζευγμένα.

          Στο διάβα των αιώνων για να αποφευχθεί η υψιφωνία αρκετοί κύριοι ήχοι τοποθετήθηκαν στη βάση των πλαγίων τους ("έσω ήχοι") διατηρώντας τις μελωδικές γραμμές και το ήθος τους, αλλά χρησιμοποιώντας πλέον διαζευγμένα τετράχορδα.  Στο παρόν δοξαστικό στην εναλλαγή α-πλ. Α ήχων αλλά και στη συνέχεια Β-πλ. Β ήχων παρατηρούμε την αρχαϊκή σχέση των ήχων και την απόσταση τους κατά πεντάχορδο.

          Εναλλαγή των ήχων στο δοξαστικό:  Α΄και Πλ.Α΄ήχοι

          Η εναλλαγή των ήχων γίνεται ως εξής: α-πλ.Α. Β-πλ.β. Γ-βαρύς. δ΄-Πλ. Δ ήχος.

           Συγκεκριμένα: Η μελωδία αρχίζει σε ήχο Α΄ στη βάση ΠΑ του ήχου με τις κλασσικές μελωδικές γραμμές του α΄ήχου και χωρίς κάποια φθορά. Στη φράση

          "καταλαβόντες…..ἠσπάζοντο" το μέλος μεταπίπτει στον πλ. του Α ήχο στη βάση κάτω Δι δηλαδή ένα πεντάχορδο κάτω από τη βάση του κυρίου ήχου .

           Έτσι παρατηρούμε τη γένεση του πλαγίου ήχου με το σύστημα του τροχού  ("δια πέντε") με τη φθορά του ΚΕ επί του ΠΑ και εκ των πραγμάτων μεταφορά του ΠΑ στην τονικότητα του κάτω ΔΙ. 

Εναλλαγή των ήχων. Β΄και Πλ. Β΄ήχοι

           Στη φράση "αἱ δέ ὑπέρτατοι….. παραγενόμεναι" εισερχόμαστε στο Β΄ ήχο  με τη μαλακή φθορά του Δι επί του τονικού ύψους του ΠΑ. Το μέλος καταλήγει ομαλά με πολύ γνωστές θέσεις στη μεσότητα του Β΄ήχου. Έτσι, στην τονικότητα που πριν λίγο ψάλλαμε τον Α΄ ήχο , ψάλλουμε τώρα τον Β΄ήχο. Κατανοούμε με αυτόν τον τρόπο την προέλευση των χρωματικών ήχων από τους διατονικούς με αλλοιώσεις των διαστημάτων , αλλά και τη συνάφεια των κυρίων ήχων.

          Στη συνέχεια με τη χρήση της σκληρής χρωματικής φθοράς, το μέλος πλαγιάζει εκ νέου και στη φράση "τῷ Θεοδόχω… "μεταπίπτει στον πλ.Β ήχο, τέσσερις  φωνές κάτω από τον κύριο του, στο τονικό ύψος του κάτω Δι όπου έχει μεταφερθεί  η βάση ΠΑ του πλ. Β ήχου.

          Ο πλ. Β ήχος , κατ΄ εξοχήν ήχος των δοξαστικών κρατά μεγάλο μέρος του δοξαστικού. Κι ο συνθέτης μεταχειρίζεται με σύνεση όλες τις δυνατότητες του ήχου:

          α. την πτώση του στον χρωματικό πλ.Δ (έσω νενανώ) στη φράση "τω δέει"στο τονικό ύψος του κάτω ΓΑ όπου έχει μεταφερθεί ο Νη, και

          β. την μετατροπή του πλ. Β σε ήχο δ΄ άγια  στη φράση "ἰδού ἡ παντάνασσα" , μετατροπή πολύ συνηθισμένη στα στιχηραρικά μέλη του πλ. Β΄ήχου. Πάνω στο τονικό ύψος του Νη έχει μεταφερθεί ο Δι, βάση του δ΄ήχου του επιλεγομένου "΄αγια".

          Άξιο παρατήρησης είναι το φαινόμενο πως στο δοξαστικό ο Β και ο πλ. Β ήχοι είναι στη βάση των ειρμολογικών εκδοχών τους , αλλά ακολουθούν τα διαστήματα και τις μουσικές φράσεις του στιχηραρικού είδους. Αυτό δηλώνει σαφώς και τη σχέση των ειδών της μελοποιίας. Ο β ήχος είναι πάντα β΄ήχος και ως ειρμολογικός και ως στιχηραρικός και ως παπαδικός ήχος.

Εναλλαγή ήχων . Γ΄ και βαρύς ήχοι

          Στη φράση "άρατε πύλας.." εισερχόμαστε με τη διατονική φθορά στον Γ΄ ήχο. Θεωρούμε ιδιαίτερα ευρηματική την τοποθέτηση του Γ΄ήχου  στο τονικό ύψος του Νη κι όχι δυο φωνές πάνω από τον κάτω Δι στο τονικό ύψος του Ζω ύφεση , όπου είναι η φυσιολογική απόσταση πλ. Β και Γ ήχου (Βάση πλ. Β ο Πα και Γ΄ ήχου  ο ΓΑ).

          Ο Νη είναι η αρχαία βάση του Γ΄ ήχου . Επί της ιδίας βάσεως θα ψαλεί κι ο βαρύς που ακολουθεί , στη φράση "δια ταύτης γάρ…" . Εδώ παρατηρούμε την εναλλαγή των ήχων  επί της ίδιας βάσεως με χρήση οικείων  μουσικών φράσεων του κάθε ήχου.

Εναλλαγή  των ήχων. Δ΄ και πλ. Δ΄ ήχοι

          Στη συνέχεια πολύ ομαλά, ανεβαίνοντας έναν τόνο θα ψάλλουμε  τον δ΄ στιχηραρικό ήχο με τη φράση "ταύτης γαρ το υπερβάλλον" κι έτσι πολύ φυσιολογικά θα επανέλθουμε στην κανονική βάση ΠΑ και στην τονικότητα του ήχου. 

          Στη φράση "διό Ἄχραντε.." μεταπίπτουμε στον πλ. Δ ήχο στη βάση του ΝΗ και στην τονικότητα του.

Επίλογος του μέλους

          Όμως ο Πέτρος μας επιφυλάσσει έναν εντυπωσιακό επίλογο χρησιμοποιώντας οξείς φθόγγους και μελωδική γραμμή "δ΄ άγια" ήχου στη φράση "πρέσβευε…και σῶσαι". Η μετάβαση αυτή βέβαια από πλ.Δ σε Δ΄είναι πολύ συνηθισμένη σε φράσεις που ο μελωδός θέλει να αναδείξει.

           Το δοξαστικό τελειώνει με τη φράση "εἰς τους αἰῶνας ἀγλαοφανῶς μακαρίζοντες" στη βάση ΠΑ, στον α΄ήχο  από τον οποίο ξεκίνησε και στον οποίο ανήκει παρά την περιδιάβασή του σε όλη την οκταηχία.

Σύνοψη

          Συνοψίζοντας , ας θυμηθούμε τις μετατροπές των ήχων:

          Α΄ήχος επί του ΠΑ.

          Πλ. Α ήχος τέσσερις φωνές κάτω επί του κάτω Δι.

          Β΄ήχος τέσσερις φωνές πάνω επί του Πα.

           Πλ.Β ήχος τέσσερις φωνές κάτω επί του κάτω Δι.

           Γ΄ήχος τρεις φωνές πάνω επί του Νη.

          Βαρύς επί της ιδίας βάσεως.

          Δ΄ ήχος μια φωνή πάνω επί του ΠΑ, τη φυσιολογική του βάση.

          Πλ. Δ ήχος, μια φωνή κάτω επί του Νη και τέλος

           Α΄ήχος επί του ΠΑ από όπου και ξεκινήσαμε

          Σύνοψη περί του μέλους

          Το δοξαστικό έχει εμβληματικό χαρακτήρα και θεωρείται ως οδηγός και πρότυπο μελοποιίας, γιατί ο συνθέτης με εξαιρετικά απλά υλικά, με πολύ οικείες και αναμενόμενες μουσικές φράσεις περιδιαβαίνει ομαλά και φυσιολογικά κι από τους οκτώ ήχους, διδάσκοντάς μας τη σχέση και την αλληλουχία τους, τις αποστάσεις και την προέλευσή τους.

          Ο Πέτρος με ιδαίτερα αφαιρετικό μουσικό λόγο και περισσή δωρικότητα προσθέτει ένα αριστούργημα στο μουσικό μας πολιτισμό.

Κυριάκος Κισκηρέας
Θεολόγος, Καθηγητής Βυζ. Μουσικής 2024